Schulden voelen vaak als een berg die elke dag hoger wordt. Er komen aanmaningen bij, kosten en intresten lopen op, en ergens onderweg begint de schaamte. Je vertelt het aan niemand, je opent de brieven niet meer en je hoopt dat het vanzelf beter wordt. Dat is menselijk, maar de berg wordt er niet kleiner van.
Opnieuw beginnen na schulden lukt zelden met één grote sprong. Het lukt wel met een reeks kleine stappen die je kan zien en volhouden. Daar gaat dit artikel over.
Schulden wegen op meer dan je rekening
Een meta-analyse van Thomas Richardson, Peter Elliott en Ronald Roberts (2013) bracht tientallen studies samen en vond een duidelijk verband tussen schulden en psychische klachten zoals depressie en angst. Dat verband werkt waarschijnlijk in twee richtingen: schulden geven stress, en wie het psychisch moeilijk heeft, raakt makkelijker in de schulden. Wat telt is dit: als je je slecht voelt door je schulden, ben je niet zwak. Je reageert op een zware situatie.
Schaamte is daarbij een van de grootste obstakels. Ze zorgt ervoor dat mensen pas hulp zoeken als de problemen al groot zijn. Terwijl hulp er net vroeg het meeste verschil maakt: dan zijn er nog minder kosten bijgekomen en heb je meer keuze.
Waarom kleine overwinningen werken
Onderzoekers David Gal en Blakeley McShane (2012) bekeken hoe mensen met verschillende schulden die afbetaalden. Wie erin slaagde om afzonderlijke schulden volledig af te lossen, had meer kans om uiteindelijk helemaal schuldenvrij te raken, los van het totale bedrag dat ze aflosten. Een schuld die echt verdwijnt, voelt als vooruitgang, en dat gevoel helpt om door te zetten. Teresa Amabile en Steven Kramer (2011) beschreven iets gelijkaardigs op het werk: zichtbare vooruitgang, ook kleine, is een van de sterkste bronnen van motivatie.
Eerlijk is wel: wiskundig is het meestal voordeliger om eerst de schuld met de hoogste intrest aan te pakken (de lawinemethode). Beginnen bij de kleinste schuld (de sneeuwbalmethode) kost soms iets meer, maar geeft sneller een overwinning. De beste methode is de methode die jij volhoudt. Weet wel dat sommige schulden altijd voorrang krijgen, wat je ook kiest.
Een voorbeeld: Sam
Sam (31) had een openstaande kredietkaart, een achterstallige gsm-factuur, een ziekenhuisfactuur en een consumentenkrediet voor een auto die intussen verkocht was. Toen er een brief van een gerechtsdeurwaarder kwam, belde hij eindelijk de sociale dienst van zijn gemeente. Een schuldbemiddelaar maakte samen met hem een overzicht en nam contact op met zijn schuldeisers. Er kwam een afbetalingsplan dat hij kon dragen, met eerst aandacht voor zijn huur en energie.
Sam koos ervoor om de gsm-factuur als eerste volledig af te lossen. Na drie maanden kon hij die schrappen van zijn lijst. "Het was het kleinste bedrag", vertelt hij, "maar het was de eerste keer in twee jaar dat ik het gevoel had dat er iets vooruitging." Hij zette ook elke maand een klein bedrag opzij, zodat een kapotte fiets of een tandartsbezoek geen nieuwe schuld zou worden.
Zo zet je de eerste stappen
- Maak alles zichtbaar. Zet al je schulden op één lijst: bij wie, hoeveel, welke intrest en of er al een achterstal of een deurwaarder bij betrokken is. Open daarvoor ook de brieven die je liever laat liggen. Doe het eventueel samen met iemand die je vertrouwt.
- Bescherm eerst de basis. Huur of woonlening, energie, water, eten, verzekeringen en belastingen hebben voorrang. Achterstallen daarop hebben de zwaarste gevolgen. Pas daarna verdeel je wat overblijft over de andere schulden.
- Vraag hulp bij een erkende schuldbemiddelaar. Bij de sociale dienst van je gemeente of een erkende schuldhulpverlener kan je terecht voor schuldbemiddeling. Zij helpen je met een overzicht en onderhandelen met je schuldeisers. Lukt een vrijwillige regeling niet, dan bestaat er in veel landen ook een gerechtelijke schuldenregeling; informeer je over de regels in jouw land.
- Kies je volgorde en schrijf ze op. Sneeuwbal of lawine, of een mengvorm. Hang je lijst op een plek waar je ze ziet en streep elke afgeloste schuld zichtbaar door.
- Bouw een mini-buffer. Ook een paar tientjes per maand helpen om een volgende tegenslag op te vangen zonder nieuwe lening.
Wees voorzichtig met bedrijven die je snel schuldenvrij beloven tegen betaling of die je een nieuwe lening aanbieden om je oude schulden af te lossen. Zo'n hergroepering kan je maandlast verlagen, maar ook de totale kostprijs verhogen. Twijfel je, vraag dan eerst raad bij de sociale dienst van je gemeente of een erkende schuldhulpverlener. Ook de financiële toezichthouder of de overheid in je land biedt vaak betrouwbare uitleg over krediet en schulden.
Kleine oefening: je overwinningslogboek
Gewoontes bouwen vraagt tijd. In het onderzoek van Phillippa Lally en collega's (2009) duurde het gemiddeld ongeveer twee maanden voor een nieuw gedrag min of meer automatisch ging, met grote verschillen tussen mensen. Een overwinningslogboek helpt je om die periode door te komen. Noteer elke week drie dingen die je gedaan hebt voor je financiën, hoe klein ook: een brief geopend, een telefoontje gepleegd, tien euro opzijgezet, een abonnement opgezegd. Lees na een maand terug wat je allemaal gedaan hebt. Vaak zie je pas dan hoeveel je al vooruit bent gegaan.
Opnieuw beginnen is ook gemoedsrust terugwinnen
Schuldenvrij zijn is een mooi einddoel, maar gemoedsrust begint al veel vroeger. Ze begint op het moment dat je weet hoe groot de berg is, dat er een plan ligt en dat je niet meer alleen staat. Elke afgeloste schuld en elke euro in je buffer geeft je een beetje meer ruimte in je hoofd. Dat is veerkracht in de praktijk: geen grote sprong, wel elke week een stap.
Met de tool Schulden sneller afbetalen zie je wanneer je schuldenvrij kan zijn met de sneeuwbal- of de lawinemethode. In de cursus Budgetteren kan je leren bouw je stap voor stap een budget dat bij jouw leven past. En wil je liever samen met iemand je overzicht maken, dan kan een van onze budgetcoaches je begeleiden, in vertrouwen en zonder oordeel.