Voor veel mensen voelt een budget als een dieet: een lijst met dingen die niet meer mogen. Geen wonder dat het na een paar weken sneuvelt. Je schrapt het etentje met vrienden, maar het streamingabonnement dat je nauwelijks gebruikt, blijft lopen, gewoon omdat je er nooit bij stilstaat.
Er is een ander vertrekpunt mogelijk. In plaats van te vragen "waar kan ik op besparen?", vraag je "wat is belangrijk voor mij, en gaat mijn geld daar ook naartoe?" Dat heet budgetteren vanuit je waarden. Het is geen trucje om meer uit te geven, maar een manier om met minder spijt en meer rust te kiezen.
Wat zijn waarden eigenlijk?
Waarden zijn wat je richting geeft: wat je belangrijk vindt in hoe je leeft. Denk aan familie, gezondheid, vrijheid, avontuur, zekerheid, creativiteit, rechtvaardigheid of iets betekenen voor anderen. De sociaal psycholoog Shalom Schwartz (1992) bracht in onderzoek in een groot aantal landen een reeks basiswaarden in kaart. Hij toonde dat mensen overal vergelijkbare waarden kennen, maar ze heel verschillend rangschikken.
Dat laatste is belangrijk. Er bestaat geen juiste rangorde. Voor de ene is een verre reis een uitdrukking van vrijheid, voor de andere is een gevulde spaarrekening de mooiste vorm van zekerheid. Een budget dat bij je past, weerspiegelt jouw rangorde en niet die van je buurman, je ouders of een influencer.
In de acceptance and commitment therapy (ACT), ontwikkeld door Steven Hayes en collega's, zijn waarden een vast onderdeel. Ze worden gezien als een kompas, geen eindpunt. Je "bereikt" familie niet, maar je kan er elke dag in kleine stappen naar handelen. Dat geldt ook voor geld: elke uitgave is een kleine stap in een richting.
Wat onderzoek zegt over geld en geluk
Maakt meer inkomen gelukkiger? Daniel Kahneman en Angus Deaton (2010) vonden dat de tevredenheid met het leven blijft stijgen met het inkomen, maar dat het dagelijkse emotionele welbevinden boven een bepaald inkomen niet meer duidelijk toenam. Matthew Killingsworth (2021) vond later geen zo'n plafond. In een gezamenlijke studie van Killingsworth, Kahneman en Mellers (2023) kwamen ze tot een genuanceerder beeld: voor de meeste mensen blijft het welbevinden stijgen met het inkomen, maar bij de minst gelukkige groep vlakt het af. Het debat toont vooral dat geld helpt, maar dat het veel uitmaakt wat je ermee doet.
Daarover is het onderzoek duidelijker. Elizabeth Dunn, Lara Aknin en Michael Norton (2008) toonden dat geld uitgeven aan anderen mensen gelukkiger kan maken dan hetzelfde bedrag aan zichzelf besteden. Ashley Whillans en collega's (2017) vonden dat mensen die geld uitgeven om tijd vrij te maken, bijvoorbeeld door een vervelend klusje uit te besteden, meer tevredenheid rapporteren. Dunn en Norton bundelden zulke inzichten in het boek Happy Money (2013). De rode draad: uitgaven die aansluiten bij wat je belangrijk vindt, leveren meer op dan uitgaven uit gewoonte of om bij te blijven.
Jonas en Eline leggen hun uitgaven naast hun waarden
Jonas (36) en Eline (34) hebben twee kinderen en allebei een goede job, en toch hadden ze elke maand het gevoel dat hun geld "verdampte". Bezuinigen hadden ze al vaker geprobeerd, telkens zonder blijvend resultaat. Deze keer begonnen ze anders. Ze schreven elk apart hun vijf belangrijkste waarden op en vergeleken daarna. Drie kwamen overeen: tijd met het gezin, gezondheid en zekerheid. Eline had ook "natuur", Jonas "vriendschap".
Daarna namen ze de rekeninguittreksels van de voorbije maand en gaven ze elke uitgave een kleur: groen als ze bij een van hun waarden paste, oranje als ze neutraal was, rood als ze er eigenlijk tegenin ging. De vaste kosten waren grotendeels groen of oranje. Maar ze vonden drie streamingdiensten, twee abonnementen op apps die niemand nog gebruikte en een flink bedrag aan maaltijdleveringen op avonden dat ze gewoon moe waren. Dat laatste paste eigenlijk niet bij "gezondheid", en ook niet bij hun idee van "tijd met het gezin".
Ze zegden de ongebruikte abonnementen op, spraken af om op zondag samen te koken voor een paar weekdagen, en verdeelden het vrijgekomen bedrag over een spaarrekening voor zekerheid en een potje voor een jaarlijks gezinsweekend in de natuur. "We geven nu niet echt minder uit," zegt Eline. "Maar we hebben veel minder het gevoel dat het geld wegsijpelt."
Budgetteren vanuit je waarden betekent niet dat vaste kosten zoals huur, energie of verzekeringen ineens optioneel worden. Die basis komt eerst. Waarden helpen vooral bij het geld dat daarna overblijft, en bij het kiezen tussen opties binnen je vaste kosten. Blijft er na de basis weinig of niets over, dan is dat geen persoonlijk falen. Praat er dan over met een budgetcoach, een erkende schuldhulpverlener of de sociale dienst van je gemeente.
Oefening: je waardenbudget in vier stappen
- Kies je top drie tot vijf waarden. Neem een lijst met waarden, duid er spontaan een tiental aan en schrap tot er drie tot vijf overblijven. De tool Waarden ontdekken helpt je daarbij. Deel je het budget met je partner, doe het dan samen, maar kies eerst elk apart.
- Kleur een maand uitgaven. Neem je rekeninguittreksels of je bankapp en geef elke uitgave groen, oranje of rood, zoals Jonas en Eline deden. Oordeel niet te streng: het gaat om inzicht, niet om schuld.
- Verschuif, schrap niet blind. Begin bij de rode uitgaven en de terugkerende kosten. Vaak zitten daar abonnementen tussen die ooit een goed idee waren. Met de abonnementen-audit heb je dat overzicht snel. Geef het vrijgekomen geld daarna een groene bestemming.
- Plan een maandelijkse check-in. Kijk één keer per maand een kwartier naar je uitgaven en stel jezelf twee vragen: "Waar ben ik blij om dat ik er geld aan heb uitgegeven? En waar niet?" Klein, maar het houdt je budget levend.
Waarom dit gemoedsrust geeft
Een budget dat botst met wat je belangrijk vindt, kost veel wilskracht en wekt wrevel. Een budget dat vertrekt vanuit je waarden, voelt eerder als een keuze dan als een beperking. Dat maakt het makkelijker om vol te houden, en het haalt een sluipende bron van stress weg: het knagende gevoel dat je geld niet naar de juiste dingen gaat.
Financiële zelfzorg betekent hier: je geld laten tonen wie je wil zijn. Niet perfect, wel elke maand een beetje meer. Wil je daar stap voor stap aan werken? De online cursus De weg naar financieel welzijn helpt je om je waarden, doelen en budget op elkaar af te stemmen.